O crecemento urbano que se levou a cabo en España caracterizouse por un crecemento rápido e a miúdo desordenado, especialmente a partir dos anos 70 do século pasado ata principios do século XXI. Este crecemento tivo un impacto significativo nas zonas naturais, o que levou en moitos casos á degradación dos ecosistemas próximos e a redución de áreas verdes nas contornas urbanas e periurbanos.
Todos coñecemos exemplos de cidades e pobos nos que se urbanizaron marxes de ríos ou se soterraron directamente, nos que se encheron marismas ou xunqueiras para colocar equipamentos públicos ou que contan con frontes marítimas urbanizadas intensamente.
A dimensión verde na planificación urbana
Todo iso foi consecuencia dunha insuficiente planificación verde, a pesar da existencia de normativas ambientais, onde as áreas naturais a miúdo sacrificábanse en favor de proxectos inmobiliarios, de equipamentos públicos ou de infraestrutura viaria. Como consecuencia a biodiversidade local reduciuse e xerouse un impacto negativo na propia habitabilidade das contornas urbanas.
As áreas urbanas son os territorios que hoxe en día concentran a maior parte da poboación española, tendencia que se verá acrecentada nas próximas décadas, polo que é necesario mellorar o medio ambiente urbano e con iso aumentar os beneficios que iso reporta (servizos ecosistémicos) para conseguir cidades e pobos máis saudables e cunha mellor capacidade (resiliencia) para facer fronte aos desafíos derivados do cambio climático.
Como consecuencia do desenvolvemento urbano levado a cabo as áreas urbanas tenden a ter temperaturas máis elevadas que na súa contorna, posúen un maior risco de inundación debido, entre outros factores, ao elevado grao de impermeabilidade do chan e contan cunha peor calidade do aire pola concentración de emisións contaminantes.
Renaturalización urbana
A renaturalización urbana é un proceso que conleva unha planificación e unha xestión do territorio co obxectivo de reintroducir elementos naturais nas contornas urbanas. A súa finalidade última é mellorar a calidade de vida da cidadanía e lograr cidades máis sostibles, en definitiva, máis habitables. Este concepto abarca a restauración e creación de espazos verdes, así como a promoción da biodiversidade local.
Algúns exemplos de renaturalización son a recuperación de ríos urbanos e a creación de corredores verdes, co fin de potenciar os procesos ecolóxicos na planificación urbana ou a rehabilitación de zonas degradadas segundo criterios ambientais, entre outras intervencións.
Pero tamén pode estar presente en intervencións urbanas máis cotiás, como é a reforma dunha rúa ou de calquera outro espazo público que se reforme incorporando a dimensión “verde” como un elemento crave xunto con outros, como son a accesibilidade ou a mobilidade sostible.
Noutras palabras, a presenza da natureza nunha reforma urbana non debe limitarse á plantación de árbores, moitas veces non axeitados para a zona e confinados en sobreiras pequenas e empedradas. No seu lugar, debe integrarse de maneira destacada, por exemplo mediante sobreiras vivas ou xardíns de choiva que faciliten a infiltración da auga de choiva, ou seleccionado o arboredo adecuado que axude a reducir a calor dunha rúa orientada ao sur no verán pero que permita o paso do sol no inverno e así quentar de forma natural as vivendas.
Que é unha infraestrutura verde?
A infraestrutura verde é un concepto estreitamente relacionado coa renaturalización urbana. Está formada por zonas verdes e azuis interconectadas que se planifican estratexicamente e que utilizan a natureza para abordar desafíos urbanos, en contraposición das infraestruturas grises. Nas zonas urbanas están formadas por parques, arboredo urbano, ríos, tellados ou muros verdes e outros espazos naturais.
Tamén se consideran infraestruturas verdes os xardíns de choiva que contribúen a reducir a escorrentía e mellorar a permeabilidade urbana, do mesmo xeito que cando se planifican áreas de aparcamento con pavimentos permeables e arboledo de sombra. Cando nas inmediacións dun río recupéranse as zonas próximas como áreas verdes inundables que axuden a regular as avenidas do río en momentos de choiva intensa, tamén estamos a falar dunha infraestrutura verde.
Polo tanto, a habitabilidade das contornas urbanas está intrinsicamente ligada á renaturalización. Ademais, está demostrado cientificamente a relación entre os espazos verdes e a saúde física e mental das persoas contribúe a reducir o estrés e o benestar xeral.
Unha prioridade presente na axenda política
A Axenda 2030 e os Obxectivos de Desenvolvemento Sostible (ODS) poñen o acento en lograr cidades máis sostibles, do mesmo xeito que a Unión Europea. A Estratexia europea sobre a Biodiversidade 2030 recoñece a importancia de potenciar o papel das autoridades urbanas para que se aborden políticas efectivas en favor da renaturalización e a biodiversidade dos espazos urbanos, instando a aquelas de máis de 20.000 habitantes a que elaboren estratexias de renaturalización. Cidades como A Coruña desenvolveron recentemente a súa estratexia de renaturalización e adaptación ao cambio climático “Coruña Verdea” contando con EOSA para a súa elaboración.
Actualmente, a Comisión Europea, a través da European Urban Initiative, está a dar pasos importantes para impulsar o reverdecimiento urbano das cidades e a súa transición verde ao poñer en marcha o Partnership Greening Cities. Neste participado participan entidades e cidades de toda Europa e desde EOSA estamos a acompañar á cidade de Pontevedra na coordinación dun dos grupos de traballo, concretamente para a definición dun sistema de indicadores europeo para avaliar a implementación dos plans de renaturalización urbana. A aprobación recente da Lei de restauración da Natureza por parte da Unión Europea tamén expón obxectivos de reverdecimiento e non perda de espazos verdes nas cidades.
A nivel español a Estratexia Nacional de Infraestrutura Verde, da Conectividade e Restauración Ecolóxicas recoñece o papel das autoridades locais na delimitación e identificación dos elementos da infraestrutura verde no seu ámbito de actuación, á súa planificación e xestión.
Baixo este contexto desde EOSA colaboramos na presentación do proxecto “Green – GAP: Impulso das infraestruturas verdes locais para a restauración da biodiversidade, a renaturalización das zonas urbanas e rurais de Galicia e o Norte de Portugal”, aprobado por el programa Interreg España – Portugal (POCTEP) y en el que participan diversas entidades gallegas y portuguesas, lideradas por el Instituto de Estudios del Territorio de la Xunta de Galicia con la finalidad de potenciar el papel de las autoridades locales en el desarrollo de políticas de renaturalización y conservación de la naturaleza, tanto desde la planificación como mediante el desarrollo de proyectos piloto.
Oportunidades de financiamento para a renaturalización urbana
Cada vez son máis as oportunidades que as entidades urbanas teñen para financiar proxectos de renaturalización urbana. A Fundación Biodiversidade, que depende do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico, lanzou dúas convocatorias nos anos 2021 e 2022 financiadas polo Plan de Recuperación, Transformación e Resiliencia para financiar proxectos de renaturalización urbana e resiliencia de cidades de máis de 50.000 habitantes.
Pontevedra e Santiago de Compostela presentaron senllos proxectos coa colaboración de EOSA, sendo os 2 únicos aprobados en Galicia. Actualmente atópanse en execución cun investimento conxunto próximo aos 8 millóns de euros.
Prevese que durante o verán do ano 2024 a Fundación Biodiversidade lance unha nova convocatoria, esta vez financiada cos fondos FEDER.
As contornas urbanas tamén teñen unha importante oportunidade para financiar proxectos de renaturalización na próxima convocatoria nacional para a implantación de Estratexias Territoriais Integradas (ETI), orientadas a apoiar o financiamento de proxectos de desenvolvemento urbano sostible. As ETI, son a evolución das anteriores Estratexias de Desenvolvemento Urbano Sostible Integrado (EDUSI) e desde EOSA contamos cunha ampla experiencia na preparación e xestión de proxectos desta natureza.
Como vemos, a renaturalización e o reverdecimiento urbano son claves para lograr contornas urbanas máis amables, integrados coa natureza e máis resilientes para os efectos do cambio climático e en paralelo contribúen a mellorar a saúde da cidadanía. Ter un espazo verde de calidade accesible é unha demanda cada vez maior da cidadanía e as políticas públicas e instrumentos de financiamento ofrecen oportunidades para que as autoridades urbanas poidan incorporar na súa visión de cidade iniciativas e proxectos neste sentido. É o momento de apostar polo verde urbano.
