Desde hai varias décadas, a Comisión Europea ha asumido un papel de apoio ás cidades, tal e como se reflicte na súa longa traxectoria de programas de axudas FEDER ao desenvolvemento urbano: desde as iniciativas comunitarias URBAN I e II (1993-1999 e 2000-2006), pasando polo programa URBANA (2007-2013) e as recentes Estratexias de desenvolvemento urbano sostible e integrado (2014-2020) ata as actuais Estratexias territoriais integradas (2021-2027).
O financiamento asignado ás devanditas actuacións incrementou de maneira progresiva en cada un destes períodos de financiamento, destinando o FEDER unha porcentaxe determinada do seu financiamento total ao desenvolvemento urbano sostible e integrado. No actual período, supón un 8 % do total dos devanditos fondos o que supón un incremento notable con respecto ao anterior período (2014-2020).
As Estratexias Territoriais Integradas: aliñamento e obxectivos
No período actual, a repartición de fondos destinados a favorecer o desenvolvemento urbano sostible traduciuse na formulación das estratexias territoriais integradas (ETI, en diante) que, dalgunha maneira, supoñen a evolución das anteriores estratexias de desenvolvemento urbano sostible e integrado (EDUSI) que marcaron o desenvolvemento de actuacións urbanas no período de programación anterior. A denominación das ETI recóllese nos contidos do Programa Plurirregional de España FEDER 2021-2027 (POPE, en diante).
O desenvolvemento das ETI céntrase no Obxectivo Político 5 da Política de Cohesión da UE: “Unha Europa máis próxima aos seus cidadáns, mediante o fomento do desenvolvemento integrado e sostible de todo tipo de territorios e das iniciativas locais”. Ademais da súa aliñación ao citado obxectivo político, o principal obxectivo das ETI é fomentar o desenvolvemento sostible e integrado das áreas urbanas, desde unha tripla perspectiva: a mellora da dimensión física e ambiental; a mellora da dimensión económica e a competitividade e a mellora da dimensión social destes territorios.
Repartición de fondos
Tras a experiencia das EDUSI e tras identificar os principais problemas acontecidos na execución das mesmas, definiuse, de fronte á repartición de fondos, un novo esquema de financiamento que se adecúa máis á realidade municipal española; unha realidade que é diversa en canto ao tamaño e capacidades administrativas dos municipios. En base a este esquema de financiamento os fondos repartiranse segundo tres modelos de desenvolvemento urbano:
- O modelo de grandes cidades de máis de 75.000 habitantes, para as cales se asignará entre un 20-30% do orzamento dispoñible.
- O modelo de cidades intermedias de entre 20.000 e 75.000 habitantes que recibirán do 40-60% do orzamento dispoñible.
- O modelo das áreas urbanas funcionais, constituídas por unha área dun mínimo de 20.000 habitantes e unha cabeceira de, polo menos, 10.000, ás que se asignará do 5-15% do orzamento dispoñible.
Que será financiable para o 2021-2027?
Para determinar se unha determinada operación é financiable, a primeira comprobación será o seu encaixe nunha estratexia territorial. O POPE establece que na nova convocatoria de axudas FEDER van financiar “plans de actuación integrados que deberán de estar previamente enmarcados nunha estratexia territorial en ámbito urbano” (é dicir, unha Axenda urbana local ou outro instrumento de planificación urbana similar).
Por tanto, o encaixe estratéxico cunha Axenda urbana local (ou outro instrumento similar) será non só un criterio de valoración, senón un requisito na citada convocatoria.
Neste sentido, o POPE apunta o seguinte en relación ás Axendas urbanas: “Baixo o esquema dunha estratexia territorial baseada na planificación das políticas públicas e no proceso de participación dos actores locais (unha participación que se garantirá non só na primeira fase de planificación senón ao longo de todo o período a través do mecanismos como os comités de seguimento) teranse en conta os instrumentos que nos últimos anos puxéronse en marcha, tales como os plans de acción local que se guían na súa elaboración polo marco da Axenda Urbana Española” (POPE, páx. 161).
Por tanto, dispoñer dunha Axenda urbana local, elaborada baixo os criterios metodolóxicos da Axenda Urbana Española, supón unha vantaxe de inicio para a futura convocatoria.
As Axendas urbanas locais
As axendas urbanas locais (AUL, en diante) son instrumentos ou marcos de traballo desde onde definir e implementar políticas públicas orientadas ao desenvolvemento territorial. Devanditos instrumentos nacen coa vocación de aterrar os contidos das Axendas urbanas globais á realidade local. As AUL permiten establecer estratexias de carácter integrado coas que planificar estratexicamente as cidades e municipios coa vista posta nun horizonte a curto, medio e longo prazo, permitindo encarar con mellores garantías os retos que devanditos territorios teñen expostos. Ademais de definir a estratexia dun municipio ou unha área urbana funcional unha Axenda Urbana debe de permitir:
- Actualizar e realizar un diagnóstico da situación de partida do municipio, onde se identifiquen de maneira integrada os principais temas e desafíos que condicionan o presente e futuro do devandito municipio ou cidade.
- Definir unha visión de futuro ou modelo de cidade que dispoña duns obxectivos, uns eixos de acción estratéxica e uns proxectos con capacidade para configurar unha estratexia propia e singular da cidade.
- Poñer en marcha un proceso de organización social orientado a mellorar a capacidade organizativa e de acción concertada entre os principais actores do municipio para afrontar fins comúns.
- Establecer un sistema de participación que dirixa a participación cara ao compromiso de acción entre os devanditos actores crave que lles permita actuar de maneira sinérgica e cooperar no desenvolvemento de proxectos no marco da AUL.
- Establecer marcos de coordinación entre as diferentes políticas sectoriais e doutras administracións que permitan avanzar cara á integralidad das políticas públicas que converxen na cidade.
- Definir un sistema de seguimento e avaliación da AUL.
En EOSA contamos con máis de 15 anos de experiencia dedicados á planificación urbana e territorial, así como á presentación e xestión de proxectos europeos, desenvolvendo metodoloxías propias que aplicamos na elaboración de AUL, Plans estratéxicos de cidade e outros instrumentos de carácter estratéxico. Na actualidade, asesoramos e damos apoio técnico a un bo número de Concellos, Deputacións e áreas urbanas funcionais na elaboración e implementación das súas Axenda Urbanas.
En conclusión, as AUL, certamente, abren un escenario de oportunidades para as cidades e municipios que non deberiamos de desaproveitar cometendo antigos erros. Oportunidades non só de financiamento, senón tamén para fortalecer a capacidade de organización e acción do conxunto da cidade en base a obxectivos compartidos.
