PSTD: Luces e sombras na xestión de Plans de Sustentabilidade Turística Extraordinarios

Tres persoas de costas camiñando por unha praia representan a sustentabilidade turística neste artigo

Aínda está moi recente a resolución da terceira e última convocatoria dos plans de sustentabilidade turística en destino (PSTD) e creo que é o momento oportuno de facer un primeiro balance do que supuxeron estes dous anos de convocatorias.

Aínda que se utilizaron tres exercicios económicos (21, 22 e 23), a xestión do Plan de recuperación esixe celeridade e, con todo, as tres convocatorias xestionáronse nun lapso temporal de menos de dous anos, iniciándose en setembro de 2021 co lanzamento da primeira rolda e finalizando este mes de maio de 2023 coa resolución da terceira. É a primeira vez que vexo este ritmo en convocatorias de concorrencia. Primeiro punto a favor. En total destináronse máis de 1800 millóns de euros destinados, no seu maior parte, a destinos de carácter local –Municipios, Deputacións e outras entidades locais xestoras de Destinos Turísticos–, así como ás propias comunidades autónomas a través das Accións de Cohesión en Destino (ACD).

Vou realizar unha analogía cun partido de fútbol, onde a primeira parte que xogamos é a fase de convocatorias, e a segunda será a de execución. Será polo clima electoral do 28M que o impregnou todo, pero realmente teño a sensación de estar no descanso. Ao final entenderase mellor.

Aspectos positivos nas convocatorias de PSTD

Teño que dicir que neste primeiro tempo o despregamento dos xogadores no campo foi moi bo. Por iso, imos repasar os aspectos positivos das convocatorias de Plans de Sustentabilidade Turística en Destino.

A «choiva de millóns» cubriu todo o territorio nacional, destinos maduros e destinos emerxentes, urbanos e rurais, de litoral e interior. Esta capilaridade é sempre positiva debido a que facilita un desenvolvemento turístico máis homoxéneo a escala territorial e global.

Distribuír o compoñente 14 en menos de dous anos, con esa cantidade tan importante e cunha participación activa dos destinos non era unha tarefa fácil, pero superouse con nota. En total, aprobáronse 169 proxectos na primeira convocatoria, 196 na segunda e 175 na terceira, 540 proxectos en total, o que nos dá un investimento medio por destino de case 3,5 millóns para executar en 3 anos. É unha cantidade moi importante e que realmente pode impulsar un proceso transformador do noso modelo turístico.

A estratexia que subxace neste modelo é tremendamente positiva. Despois de moitos anos traballando en proxectos con fondos europeos e xestionar plans de excelencia e dinamización turística, botaba en falta nos proxectos turísticos as posibilidades que ofrecían outros fondos como as Estratexias EDUSI no marco do desenvolvemento urbano.

Nestes plans extraordinarios, todos eles deben destinar un mínimo do 15 % á transición verde e sostible, un 20 % a medidas de eficiencia enerxética e un 10 % á transformación dixital. Multipliquen polos 1 858 millóns de euros e as cifras son realmente importantes para avanzar na transformación sostible, verde e dixital.

Unha visión máis aló das cifras dos PSTD

Mais alá das cifras absolutas e a forma, paréceme máis suxestiva o fondo. Por exemplo, imos poder cruzar a estratexia turística dos nosos municipios cos plans de infraestrutura verde, ou acceder á rehabilitación enerxética de moitas infraestruturas turísticas moi antigas (museos, centros de información turística, centros expositivos…) e, por tanto, pouco eficientes desde o punto de vista enerxético.

E encántame a idea de apostar por unha mobilidade peonil e ciclista, moito máis próxima ao turismo slow e de calidade que desexamos nos nosos destinos.

Incluso as énfases realizadas pola SETUR a través dos plans nacionais de sustentabilidade turística parecéronme moi razoables, incidindo en factores que nos fan diferentes, únicos e singulares no mapa internacional: o camiño de Santiago e o Ano Santo, que xa temos o 2027 ás portas; a nosa impresionante gastronomía; e, por último, Sol, praia e turismo azul, tanto en litoral como en augas interiores.

Neste sentido, os obxectivos do compoñente 14 do PRTR conlevan o desenvolvemento das Directrices Xerais da Estratexia de Turismo Sostible de España 2030 e o cumprimento na política turística dos Obxectivos de Desenvolvemento Sostible.

Ata aquí as luces. Ao principio do artigo falaba de que nos atopamos no descanso dun partido que terminará no ano 2026 e a primeira parte xogouse ben, non hai ningunha dúbida. Pero agora toca xogar a segunda parte: a execución. Sen ánimo de ser alarmista, repaso a continuación algunhas situacións detectadas co ánimo de prestar especial atención nos próximos meses e poder corrixir a tempo a estratexia aprobada ou ben reforzar aquelas áreas de mellora das propostas.

A execución dos PSTD: as primeiras sombras dos plans de sustentabilidade turística

Como sempre, investimos moito esforzo e recursos na fase de candidatura, pero prestamos menos atención unha vez superada a proba e conseguida a subvención.

Dos plans aprobados en 2021, a maior parte deles non arrincaron. Só ben entrado este 2023 aparecen as primeiras licitacións dos proxectos aprobados durante o ano 2021 nos perfís de contratación. Precísase máis dun ano para arrincar as primeiras licitacións?

O outro día tamén me fixei nunha licitación dun pequeno concello que era receptor destes fondos e que solicitaba nas instrucións de licitación a entrega en papel das ofertas e por rexistro físico. Ten menos de 2 000 habitantes e recibiu unha inxección de máis de 1,5 millóns de euros. Coa complexidade que supón a xestión do PRTR, están realmente capacitadas estas entidades beneficiarias?

Lembremos que, na maioría de casos, o orzamento de asistencia técnica ou contratación de persoal topouse co límite do 4 % do orzamento total do proxecto. Por que sempre ese empeño en acoutar unha parte importante e necesaria para o impulso dos proxectos financiados con fondos europeos?. O esforzo necesario para arrincar estes proxectos depende tanto do tipo de proxecto e a convocatoria como do tipo e tamaño de entidade que o promove.

Fixémonos que, normalmente, a primeira licitación que se realiza é a asistencia técnica e que os importes son moi diferentes con tarefas e orzamentos practicamente iguais, mesmo en entidades que non teñen unha estrutura especializada en turismo e/o xestión de fondos europeos.

Tamén resultaron beneficiarias algunhas entidades como os Grupos de Desenvolvemento Rural (GDR) que, ao non dispoñer da condición de entidade local, nin das figuras de control propias das entidades públicas (son Poderes Adxudicadores pero non Administracións Públicas, tamén denominados PANAPS), estou convencido que vai derivar nunha maior complexidade e lentitude na execución dos seus proxectos de sustentabilidade turística, especialmente no arranque.

Aínda que temos todo o segundo tempo por diante, moito témome que este partido non ten capacidade de establecer prórrogas pola propia natureza do PRTR. Oxalá me equivoque.

As contradicións deste tipo de programas: unha reflexión

Todos os proxectos incluídos dispoñen de proxectos técnicos para a súa execución? Están maduros abondo? Velaquí una das principais contradicións do programa. A innovación e a transformación, facer as cousas doutra forma, require tempo e esforzo e, doutra banda, necesito rapidez e proxectos técnicos maduros en carteira que, como mínimo, haberá que adaptar para o cumprimento das etiquetas climáticas.

Moitas entidades, en especial os destinos locais, están a recibir outras inxeccións de diñeiro a través de proxectos europeos e en especial do PRTR.

Neste sentido, falo de diferentes convocatorias que permiten implementar solucións similares nos destinos: PIREP na rehabilitación enerxética de edificios, proxectos de mobilidade peonil e ciclista e, especialmente, soluciones TIC que se inclúen en proxectos de transformación dixital das Administracións Públicas ou en accións de Smart DTI.

E algunhas entidades incluíron proxectos de sustentabilidade turística similares, ás veces o mesmo proxecto por ser maduro, nas diferentes convocatorias, con tan boa sorte que se concederon os dous. A ver como se desfai o nó…

Mención especial merecen as necesidades de interoperabilidade que deberán ter as múltiples plataformas de datos turísticos e observatorios de destino que se van a crear nos destinos ao amparo do eixo 3 dos PSTD. Aparece, por tanto, unha nova tarefa a ter en conta e que pasa necesariamente portrabajar na «interoperabilidade» coa futura Plataforma Intelixente Destino (PID) que desenvolverá Segittur nos próximos meses.

Débese prestar atención aos indicadores e ás etiquetas climáticas. Na primeira e segunda convocatoria eran só tres (035, 050 e 073). Para la Para a terceira, xa se incluíu unha ampla colección de etiquetas. En moitos casos, que unha actuación tivese unha etiqueta ou outra dependía de como a orientases na redacción, pero podía converterse nunha etiqueta do 40 % ou unha do 100 %, xa se incluiu unha ampla colección de etiquetas.

Por outros proxectos elaborados por Eosa na área de Sustentabilidade e transición verde, os proxectos de rexeneración ambiental con etiqueta do 100 % son complexos e rigorosos na implementación. Espero que se entendeu ben para a elaboración dos proxectos técnicos e, se non, haberá que revisalos coa maior atención, en especial os asociados a etiquetas climáticas 035 e 037.

 

Seguimos avanzando e con ganas de xogar o segundo tempo.

Non imos pararnos demasiado en mirar cara atrás e ver os atrasos na posta en marcha de Coffee ou en toda a carga administrativa, sistemas antifraude incluídos, que conleva a xestión de proxectos PRTR para moitas entidades.

Son as regras do xogo. Se non che gustan, non tes por que xogar.

Que comece a segunda parte!